Marcel van Dam De staat van het recht

De Volkskrant 22 mei 2008


De afgelopen week werden we vergast op twee voornemens van het kabinet die passen in een lange reeks van maatregelen die op gespannen voet staat met beginselen van onze rechtsstaat.
Vorige week kondigde staatssecretaris Albayrak van Justitie aan dat ze met een wetsontwerp zal komen dat het mogelijk moet maken een jeugdige gevangene die zijn straf heeft uitgezeten toch weer in de gevangenis op te sluiten als hij of zij niet deelneemt aan nazorg. Met andere woorden: er komt gevangenisstraf te staan op het niet deelnemen aan een vorm van zorg die verplicht is gesteld. Een nieuwe loot aan de stam van drang en dwang waarmee mensen die het toch al niet getroffen hebben met de plaats van hun wieg in onze strafstaat worden bejegend.
Minister Donner stuurde een voorstel naar het kabinet om de uitkering van de meeste jong gehandicapten te verlagen en ze daarnaast te dwingen aangeboden arbeid te aanvaarden op straffe van het verder verlagen of stopzetten van de uitkering. Tegen de generieke verlaging maakt de PvdA (terecht) bezwaar. Ik hoor Mariëtte Hamer niet over het plan de uitkering te verlagen of te stoppen als een Wajonger niet doet wat hem wordt gezegd. Ook deze voorstellen passen in
een patroon waarbij steeds meer dwang wordt uitgeoefend op mensen om te voldoen aan eisen die worden gesteld. Als, in dit geval gehandicapte jongeren, niet aan die eisen voldoen worden ze brodeloos gemaakt. Armoede als prikkel om te werken, het belangrijkste drukmiddel van het neoliberalisme.
Het is 25 jaar geleden dat op de bordessen van stadhuizen de herziene Grondwet met daarin opgenomen de sociale grondrechten plechtig werden afgekondigd. Het klinkt melodramatisch, maar ik was trots op Nederland toen ik het las: 'Het recht van iedere Nederlander op vrije keuze van arbeid wordt erkend.' En: 'De bestaanszekerheid der bevolking en spreiding van welvaart zijn voorwerp van zorg der overheid. Nederlanders hier te lande, die niet in het bestaan kunnen voorzien hebben een bij wet te regelen recht op bijstand van overheidswege.'
Ik weet het, sociale grondrechten kunnen niet worden afgedwongen en lenen zich voor verschillende interpretaties. Maar een ding weet ik zeker: de wetgever van toen heeft nooit voor mogelijk gehouden dat er interpretaties zouden ontstaan die het huidige sociale en repressieve beleid zouden goedpraten.
Dat is een ander kenmerk van alle drang en dwangmaatregelen: ze worden altijd goedgepraat omdat ze 'in het belang van de betrokkenen zijn'. Met de volgende soort redenering: Werk is goed voor mensen; slavernij helpt iedereen aan werk; dus slavernij is goed voor mensen.
In werkelijkheid moet het beleid voor kostenreductie zorgen en zo veel mogelijk mensen geschikt maken voor de arbeidsmarkt.
In het algemeen wordt het politieke klimaat gekenmerkt door het ondergeschikt maken van beleid, regels en wetgeving aan de oplossing van problemen. Ik merk steeds vaker dat politici die niet zijn geschoold in een traditie van rechtstatelijkheid het steeds minder vanzelfsprekend vinden dat problemen moeten worden opgelost binnen het kader van de grondrechten of met respect voor de spelregels van de rechtsstaat. Kostenreductie, economische rentabiliteit, vergroting van het arbeidsaanbod en beperking van overlast zij voorop komen te staan. Succes op deze kenmerken
geldt tevens als rechtvaardiging, ongeacht rechtstatelijke bezwaren die daartegen zijn in te brengen. Dat een man als Donner daarin meegaat, verbaast.
De vice-president van de Raad van State, Tjeenk Willink, waarschuwde bij de presentatie van het jaarverslag van de Raad voor de zoveelste keer voor afbrokkeling van de legitimiteit van de democratische rechtsstaat. Als oorzaken noemt hij de depolitisering van maatschappelijke problemen door het ontwijken van echte, vrije parlementaire debatten daarover en het gebrek aan kennis van de beginselen van de democratische rechtsstaat en de spelregels die daarbij horen. Tjeenk Willink noemt nog eens de vier waarden die de Trias Politica van Montesquieu wil dienen: Persoonlijke en politieke vrijheid, culturele pluriformiteit, heerschappij van het recht en een gematigde staatsvorm door middel van machtsevenwicht.
Een ernstiger waarschuwing aan de politiek is nauwelijks denkbaar. Tekenend voor de diepte van de crisis waarin de rechtsstaat verkeert, waren de reacties op die waarschuwing. Zijn bezwaren werden weggewuifd als te somber en als het terugverlangen naar een periode die is bijgezet in de geschiedenis. Alsof het terugverlangen naar legitimiteit en rechtstatelijkheid reactionair is!



Home